است : يعنى ميان شخص و عقل او خدا حايل مىشود كه نمىداند چه كند ، سدّى گفته است : يعنى فاصله مىشود ميان مرد و دلش كه نتواند مؤمن يا كافر شود مگر به اذن او . قتاده گفته است : يعنى آن اندازه خداوند به دل آدمى نزديك است كه هر پوشيده و آشكار آن را مىداند . ابو الفتوح : يك معنى اين جمله آن است كه خدا جدا مىكند ميان آدمى و دل او به وسيله ى مرگ يا ديوانگى كه نتواند از دل خود استفاده كند ، پس بايد شتاب به توبه و كار خير كنند پيش از آن كه چنين حالتى پيش آيد ، معنى ديگر اين است كه چون مؤمنين انديشناك مىشدند كه كافران زياد هستند و ايشان مغلوب خواهند شد ، با اين جمله اعلام شده است كه خدا ميان دل مردم مؤمن و ترس جدا خواهد كرد تا آرام شوند و نيز كافران كه آسوده و مطمئن به غلبه هستند ميان دل و آسودگيشان خدا فاصله مىگذارد تا از مؤمنين بترسند . مجمع : يونس بن عمّار از امام صادق ع روايت كرده است كه معنى جمله اين است : دل هرگز از راه خود برنمىگردد و گمان نمىكند كه حقّ باطل است و همچنين در آن اين عقيده توليد نمىشود كه فلان باطل حقّ است . محمّد بن اسحاق گفته است : يعنى دل نمىتواند چيزى را از خدا پنهان بدارد . روح البيان : ممكن است مقصود از اين جمله بيان اندازه ى تسلَّط خدا باشد بر دلهاى مردم كه عزيمت و اراده ى مردم را بىاراده و بر خلاف ميل آنها نابود مىكند و نمىتوانند تصميم بگيرند و پى مقصد خود بروند . در كشف الاسرار فرمود كه علما دل را يابند و « لِمَنْ كانَ لَه قَلْبٌ » اشارت بدان است ، و عرفا دل را گم كنند كه « يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ » عبارت از آن است ، در بدايت از دل ناچار است ، و در نهايت حجاب ديدار است . زين پيش همى ديدمش اندر دل خويش دل نيز حجاب بود برداشت ز پيش پس خداوند به جلوه گرى صفات ميان مرد و دل او فاصله مىشود ، يعنى چون خدا جلوه بر دل مؤمن كرد سطوت و چيرگى قدرت و نور حقّ فاصله مىشود ميان